25- حکیم هیدجی
آذربایجانین کلاسیک اولدوزلاری
محمد هیدجی
حکیم حاج موللا محمد هیدجی ۱۲۷۰ اینجی هجری قمری ایلینده ، زنگان ایله ابهر آراسیندا اولان هیدج کندینده دونیایا آیاق قویدو. او ساوادینا آرتیرماق اوچون قزوین،تهران و عراق اولکه لرینه سفر ائتدی.
حکیم هیدجی او زامانین نابغه لریندن ساییلیب و اوچ ( تورکی ، فارسی ، عربی ) دیلده شعر دئییبدیر.
او شاعیرلیکدن باشقا بویوک بیر فیلسوف ایدی کی ایللر بویو فلسفه درسی وئررمیش. بیرده کی مملکتین سیاسی جریانلاریندا و هابئله تنباکو تحریمینده بویوک نقشی وارایمیش.
حکیم هیدجی دن ادبیات ساحه سینده ،فلسفه و سیاست باره سینده ایز قالیبدیر. اونلاردان «دیوان اشعار»،«کشکول»،«رساله ی دخانیه» و« دانش نامه» اثرلرینه اشاره ائتمک اولار. آشاغیداکی شعر هیدجی حضرتلری نین عرفانی فلسفی تمثیللریندن نمونه دیر:
ائتمه میش اول شاهد رعنا بزك
پرده نی سالمیشدی اوتورموشدو تك
نه آدی بیر یئرده نه دیلده سؤزو
عشق اؤزو عاشق اؤزو معشوق اؤزو
شانه چكیب زولفونه اول خوش خرام
دوردو ایاق اوسته دگیشدی مقام
اولدو بو بیر جلوه ده كل جهان
ذره صفت گون ایشیغیندان عیان
ایسته دی ائتسین اؤزونو آشكار
غیب و شهود عالمینه هر نه وار
دیشره چیخیب پرده دن ائتدی نظر
دان سوكولوب اسدی نسیم سحر
كئچدی قرانلیق گئجه اولدو گونوز
صورتی هر گؤزگوده گؤستردی اوز
كون و مكاندیر اوزونون سایه سی
سایه سیدیر مایه لرین مایه سی
جمله اودور غیر قیوداتدیر
وحدتی اسقاط اضافاتدیر
صرف حقیقت كی اولور آشكار
گؤزدن ایتر نام و نشان هر نه وار
نه گون و نه آی و نه اولدوز قالیر
پرده نی سالدی یئنه یالقیز قالیر
قایناق: http://shaer-azarbaijan.blogfa.com/cat-1.aspx
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
قورقود ده ده مه نیسگیللی سوزلریم
همت وئره جكسن، همتین اولسا!
آتاوین چیراغین یانار ساخلارسان،
شرفین، هنرین، غیرتین اولسا!
منیمده الیمدن بو گلیر آنجاق
سنی كئچمیشونله ائیله یم تانیش
باش اوجا یاشاماق ایسته سن اگر
باخ گور بابالارین نئجه یاشارمیش
من بو دونیالاردا گزیشن زامان
بیلمیرم نه ساعت یوخوم آپاریر
یا منیم كونلومو رویالار آلیر
یاداكی پوزوسون یاغی قورتاریر
بیر زامان آییلدیم آچدیم گوزومو
ایشیق قارانلیقی باسیب بوغوردو
گئجه نین شلمه سی قانا باتمیشدی
سحر آچیلیردی، گونش دوغوردو
بولوت قاراچورلو (سهند)
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
سوواشیب منه بو ناغیللار
الیمده کوهنه چلینگ ایزی
بابام ائویندن گلیرم.
دوداغلاریم ناغیللاری جیرتدان قویوسوندا چیخاریر.
و ایچیم بیرینه نیفرت
بیرینه یازیقلیق کئچیریر،
نه سن وارسان یانیمدا،
نه ده کیچیک لیکدن بویانا آغزیمین سوت قوخوسو
پاپریز فاجیعه سینی یاشاییرام،
دئمه لی یوخلوغون منده قارا خورا.
و بیرده
باییر سیزاق داغینا بورونموش دونقوز یوخوسو کیمی،
سسسیز، حرکت سیز بیر قبریستان.
نه یاخچی ناغیللارین سون آلمایا چاتیر،
سئودییم و شعرلشدییم بیر شئی.
خسته لیک کیمی سوواشیب منه بو ناغیللار
دوست کیمی دوداغلاشیرام اونلارلا.
v
جیرتدان قارداش
نه وحشتلی بیر سئودییم سن، سن
بابامدان بیر چلینگ بیرده سن.
قوی ایتیلسین قیزلی قیزیللی سئوگیلر.
حمید آصفی
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
آمما بو آي...
سن آيي
هامي دان چوخ سئويردين
و ايندي
آي هر آخشام
سني منيم ياديما سالير
اونوتماق ايسته ييرم سني
آمما بو آي
هئچ سيلگج له
آتوشگه دن سيلينمه يير.
شعير:رسول يونان
چئويرن:بهروز صديق
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
ائل ناغیللاریندان
ائششک و آری
گونلرین بیر گونو بیر بال آری سی گول قونچاسی گؤرور «بونون شیره سینی ایچیب بال تؤره دیم» دئیه اوزرینه قونور. آری گولدن اؤزون دویوراراق بیر ائششک اورادان کئچیر و آری نی او حالدا گؤرور. «اَده آری! نه ایش گؤرورسن؟! نه دن گولون اوستونه قونموسان؟!» سوروشور. آری «گولون شیره سینی ایچیب اوندان بال تؤره دجه یم» دئیه جاوابین وئریر.
- ائششک : بوش سؤز دانیشما ابله آری! من او گول لری کؤکوندن یولوب یئییرم آنجاق بال تؤره نمیر، سن ساده جه اونون شیره سینی ایچمکله بال تؤره دیرسنمی؟!
- آری : من یالان دئمیرم بونون شیره سینی ایچیب بال ائده جه یم.
ائششک آرتیق حیرصله نیب «سن منیم آنناغیما توخونورسان؟! ائله بیر شئی اولسایدی من او گول لری کؤکوندن یئدیگیمه گؤره لاپ راحاتجاسینا بال ائده ردیم» دئدی.
آری« من بونو بال ائده جه ییمه شوبهم یوخدور» دئیه آرتیریر آنجاق منیم سؤزومه اینانماییرسینیزسا گئده ک بیزیم پتَکلیگیمیزه(محل کندو) باشچیمیزدان (ملکه دن) بونو سوروش! اوندا گؤر من دوغرو دئییرم یوخسا یالان!
بئله لیکله آری، ائششکله برابر پته گه ساری (به طرف کندو) یولا دووشوب پته کلیگه چاتیرلار. آری لارین باشچسی ائششگی حیرصلی گؤررک اوندان سببی نی سوروشور.
- ائششک : من گول لری تام کؤکوندن قوپاریب یئییرم بال اولمور! آنجاق بو آری «یالنیز گولون شیره سینی ایچمکله اونو بال ائده جه یم» دئییر. بو ایش اولمالیدیرمی هئچ؟! دوغرومو دئییر بو آری؟!
بو آرادا آری لارین باشچی سی آزجا فیکره دالیب سونراسی اینانیلمازجاسینا همن آری نی یالانچی بیلدیریب سوچونا(گوناهینا) اونو اؤلومه محکوم ائدیب - جزالاندیریر!
ائششک ایسه بو اولایی(حادیثه نی) گؤروب اؤز فیکرینی دوز بیله رک قاییدیب گئدیر. آنجاق بوتون آری لار کدرلی اولاراق باشچیلاریندان سوروشورلار :
- نه دن او آرینی اؤلومه جزالاندیردینیز؟!
- بیزیم ایشمیز گول شیره سینی ایچیب اونو بال تؤره تمک دئییلمی؟!
- او آری نین سؤزلری دوغرو دئییلدیرمی؟
. . .
باشچیلاری دئییر : او آری نین سؤزلری دوغروایدی آنجاق طرفی ائششک دیر! بیزیم دوغرو سؤزوموزه گؤره بیر سونجوق ووروب بوتون پتکلیگی داغیدیب هامیمیزین اؤلومونه سبب اولاردی!!
بهزاد زالی
قایناق: http://behzadelyar.miyanali.com/12
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
ساوالان دا ؛ اوره ك دويونتولريم
ساهاتيما باخيرام ؛ اوچ ياريمي گوسترير باشيمين اوستونده آي ؛ نئچه ائلچي سي اولان ، اوتانجاق قيزلار كيمي ، قيرجاناراق قاش گؤز آتير . آدديملار قيسا آتيلير ، نفسلر يوكسلير . اردبيل شه هري آياغيميزين آلتيندادير . اردبيل دن چكيلميش بير يول كي حيران گديگينه قدر چيراغلارلا ، نيشان لانيب ، اؤزونو گوسترير . سكوت قوشونو ساوالان داغيني باسقي آلتيندا ساخلاييب . يالنيز قولاغيمدا بير پيچيلتي وار ، عصيرلر آرخاسيندان گلن ؛ داغلار اوغلونون نعره سي ... بير آتين كيشنه مه سي . گوزومون اونونده ده بير قارالتي ... بير هيكل ... بير آتلي ... يوخ يوخ بير يالنيز ، سووارسيز ، بير آت گؤرونور ، بير آغ آت ... آمان آللاهيم نه لر گورورم ؟ نه لر ؟ دويدوغوما اينانا بيلميرم بو بير يوخودو ؟ بير رؤيادي ؟ گئري دن بير سس گلير: « اوشاقلار يورولمياسيز آز قالير مئحراب داشينا ... باجارديقجا آدديملاري قيسا گوتورون ، تئز تئز نفس آلين... » بو سس دن اؤزومه گليرم . نه آت وار نه آتلي ... آي بيزدن قاباق مئحراب داشينا يئتيشيب . بيلميرم نييه اوره ييم سیخيلير . ائله ساز گويلومه دوشوب كي ياواش ياواش اوخوماغا باشلاييرام : « بيزيم يئرده مشك و عنبر قوخوسون ... نازلي ديلبر گزن يئردي بو يئرلر » ... بير سس گلير ؛ شاعير گوج و انرژيني ساخلا « پالان توكدو» قلبي سينه ... نفه سيني يورما ... يولوموزا دوام ائديريك . داها آي دان بير خبر يوخدور . ياواش ياواش ، اولدوزلار ايشيغين قورخوسوندان دنه دنه قاچماغا باشلاييرلار . دان يئرينه زه ده دوشوب ، شفق قيزارماغا باشلايير . ايستر ايسته مز ، هاوادا بير سازاق وار . يوكسلديكجه سازاق سوموكلري نوازش ائدير . نيچه مين ايلدن بري ياپيريخان قارلارين اوزه ريندن گئچه رك ، پالان توكدونو آشيريق . ايندي قارشيميزدا مئحراب داش جيلوه لنير . مئحراب آدلي بير سال قايانين ساوالاندا اولماغي ؛ اونون مقدس ليگين ، موهورله يير . آخي ساوالان وحي مئيداني دير . نئچه پيغمبرين مزاري بورادا وار . «ساو» وحي دئمكدير . بيزيم قديم تورك بابالاريميز پيغمبره (ص) ؛ «ساوجي » دئييب لر . يعني وحي گتيرن . « آلان » دا كي توركجه ميزده ميدان معني سينده گليب . دئماق اولار كي ساوالان ، وحي مئيداني دير . يورقون آرقين ، باش گوْله دوغرو يوللانيريق . آرتيق گون ده آنا سينين قوينوندان چيخيب بويلانماغا باشلايير . بونو آرخاميزي قيزديران بير حيس بيزه آنلادير . ايچيمده بير دويغو وار ، بير اومود وار ، گله جه يه دوغرو بير اينام وار . همه شه اوجاليقلاردان ؛ غرور توره نير ، گوج توره نير ، ايلهام توره نير . داها دوغروسو هر شئي آياغيميزين آلتيندادير . چوخ چكمير كي اوزوموزو گوْلون قيراغيندا حيسس ائديريك . آمان آللاه ! بو نه گوزلليكدي! ، بو نه اينجه ليك ؟ بو نه تابلو ؟ نه بديعي اثر ؟ بو گولده كي سودو ؟ يوخسا عصيرلر بويو اصلي ميثاللي آذربايجان گوزل لرينين خومار گوزلريندن آخان ياشدي بو؟ قوملاري ، داشلاري دنه دنه سايماق اولور . گوزومو بير آن ، قيرپا بيلميرم كي بو گوزلليگي الدن وئره رم . ديليم توتولوب ، گوزلريم بير نوقطايا زيلله نيب قولاغيمدا بير حزين سمفوني چالينير. ائله بيل كي عوزيير بگين كوراوغلو اوپراسيندان بير پارچالار سسلنير : « آدو قويدون ده ييرمانچي ... چاغير گلسين دن كوراوغلو ... بيردن بيره بو توتولموش ديليمدن يوخ بو آليشان سينه مدن ، شعر آخماغا باشلايير :
هي وورورام اوز ديلیمه
دانيش شاعير نه سوسوبسان ؟
سن قارتالسان زيروه لرده
نييه كهليك تك بوسوبسان ...
اوغوجومو بو سودان دولدورورام ، دوْيونجا ايچيرم . گوزومون ياشي قوروماميش ، ياسلي ساوالان شعر مجموعه سيني يارادان اوستاد «بارز » دوشور ياديما . ياسلي ساوالان بير شعردير كي بارز بو آدي كيتابينادا قويوبدور. بو شعر بئله باشلايير :
هر زامان كي باخيرام باشينا قار وار گؤرورم
اوغلو اولموش آنا تك گؤزلرين آغلار گورورم
هر طرفدن چكيليب سينه وه داغلار گورورم
آي آلان اوستونو غم چيسگيني ، هر ياني دومان
آي ياغان باشينا غملر اودو ، ياسلي ساوالان ...
چنلي بئلده «ده لي لر » قوْي يئنه قورسون بوساطي
قوچ كوراوغلو يئنه جولانه گتيرسين قيرآتي
هئچ زامان اصلين ايتيرمز او كي دوزگوندو ذاتي
آند اولا آديوا ، آي گوزلري آغلار – ياشي قان
آي ياغان باشينا غملر اودو ، ياسلي ساوالان ...
بير طرفدن منيم اوره ك دويونتولريم ديگر طرفدن اوستاد بارزين بو ده يرلي شعري گوْلون اطرافيندا اولانلاري دا ذوقا گتيرير . بيري حزين حزين اوخوماغا باشلايير ، بيري ، بير نئچه باياتي ساوالان حاققيندا سويله يير ، بيري ... آرتيخ بير ساهاتدان چوخدوركي ساوالان لا ، بو اؤزو همه شه آغ اورپگينن بورونن ايلاهه ايله خوسونلاشماقداييق ... سس گلير داها يئنماق زاماني گليب يئتيب ، ساوالان لا وداع لاشين ... اوزومو تورپاغا قويوب ، اولو تانريمدان كي بيزدن ، ساغلامليق نعمتين اسيرگه مه ييب ، تشككور ائديرم . ممد آرازين بو شعري آيريليق زاماني ياديما دوشور :
بلكه بو يئرلره بيرده گلمه ديم
دومان سالامات قال ، داغ سالامات قال
آرخامجا سو سپير گويده بولوتلار
نيسان سالامات قال ، ياغ سالامات قال
همه شه اوجالاردا اولاسيز ، قوي همه شه يوكسكلر سيزين اولسون .
۱۳۸۹مورداد آيينين بئشینده ، بير نئچه جاندان عزيز دوستلاريملا ، ساوالان داغين زيارت ائتديم . قاييتديغيم گونون آخشامي بو يازيني حاضيرلاديم .
علیرضا انباز
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
ائله دین
ای گول تر، منی خوار ائیله مه دین می؟ ائله دین،
شهرۀ خورد و کوبار ائیله مه دین می؟ ائله دین.
سالمادین می اوزونه زولف سیاهی، سالدین،
گونومو چون شب تار ائیله مه دین می؟ ائله دین.
آلمادین می دیل صد پاره می الدن؟ آلدین،
بیر نیگاه ایله شیکار ائیله مه دین می؟ ائله دین.
اولمادیم می سر کویوندا مجاور؟ اولدوم،
منی سن هیجره دوچار ائیله مه دین می؟ ائله دین.
ناله بولبول کیمی من ائیلر کن گول کیمی سن،
خنده، ای لاله عذار، ائیله مه دین می؟ ائله دین.
توتمادین می گئدیب اغیار ایله الفت، توتدون،
منی اغیار ایله یار ائیله مه دین می؟ ائله دین.
دوست و بیگانه نی یوخ، ای ماه لیقا،
منه دوشمن نه کی، وار ائیله مه دین می؟ ائله دین.
دئمه دین می کی، نیگاهیم لا سنی قتل ائده رم؟
من ایله بؤیله قرار ائیله مه دین می؟ ائله دین.
یوسیفی، ای گول خوشبوی محبت هردم،
گلشن عشقه هزار ائیله مه دین می؟ ائله دین.
میرزه عبدالخالیق یوسیف
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
میرزا علی اکبر صابیردن اوشاقلار اوچون بیر شعر:
آغاجلارین بحثی
آلما، پالید، شام آغاجی حال ایله،
ائیله دیلر بحث بو منوال ایله:
باشلادی تعریفه پالید قامتین،
اؤیدو اؤزون، زوربالیغین، حالتین.
«یئتمز اولور، – سؤیله دی، – داغلار منه،
لایق اولور فخر ائده باغلار منه.
آز قالا باشیم یئتیشه گؤیلره،
شاخ بوداغیم کؤلگه سالیب هر یئره،
اسسه کولک، قوپسا دا طوفان یئنه،
ایمه یه اصلا گوجو چاتماز منه؛
جانلیجادیر، زورباجادیر بالدیریم،
سیندیرا بیلمز منی هئچ ایلدیریم!»
آلما آغاجی اونا وئردی جواب:
«ائیلمه تعریف اؤزونی، ای جناب!
زوربادی هر چند کی، قدّین سنین،
یوخ منه تای اولماغا حدین سنین؛
سنده بیتر بیر نئچه وئجسیز قوزا،
آنجاق او دا قسمت اولار دونقوزا.
منده، ولی، یاخشی، گؤزه ل آلما وار،
رنگینی هر کیم گؤره حیران قالار!
دادلی، لطافتی، ملاحتلی دیر،
ساپلاغی اینجه، اؤزو لذتلی دیر!»
شام آغاجی بیلدی بو کیفیتی،
سؤیله دی: «بس دیر، بوراخین صحبتی!
بوش دانیشیقدان نه چیخار، آی بالام؟
قیش گونو سیز چیپلاق اولارسیز تمام.
لیک منیم قیش دا دخی یاز کیمی،
یاشیل اولور پالتاریم آطلاس کیمی.
لازمم ائو تیکدیره ن انسانلارا،
هم دیره یم، هم قاپی ایوانلارا.
قیش سوبادا خلق منی یاندیرار،
منفعتیم خلقه منیم چوخ ده یر».
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
ای گلعذارین کاغذی!
آیدین اولسون گوزلریم کیم، گلدی یارین کاغذی
کونلومی شاد ائیله دی گوزل نگارین کاغذی
اوخودوم، اوپدوم، گوزه سورتدوم، دئدیم: صد مرحبا!
گوزوم اوسته وار یئرین، ای گلعذارین کاغذی
سندن آیری اول قدر قان آغلادیم کیم، دمبدم
یاشه باتیب، ایسلانیب صبر و قرارین کاغذی
چوخ چکیردیم انتظارین، گوزلریم یولدا ایدی
شکرلله، گلدی اول چشم خمارین کاغذی
غیری یاری، ای گوزل، قیلما بدل سن واقیفه
یادگار ساخلا، بو اولسون اعتبارین کاغذی
موللا پناه واقیف
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
پارک
خیاوانلار گؤزومدن بیر _ بیر سوووشوردورلار
آی بولودا یئنیلمیشدی
ساعات 5
آسفالتا باخیرام
هردن ده باشماقلاریمین یازیقلیغینا.
ویترینلرین پوزلو گئیینیشینده
تاکسی دوراقلارینين باهالیغیندا
رستورانلارین اؤگی قوخولاریندا
مدرن آرابالارین ترافیکینده
آه... بیتمه ین خیاوانلارین خورولدوسوندا
ایشچی اولدوغومو بیر ده خاطیرلادیم!
ایکیمیز ده بولاندیق؛
پارک، سیگار قوخوسوندان
من ده، تک لیییمی سئون بایقوشلاردان. . .
صندللر سویوقلاشیردی
هاوا صیفره بنزییردی
اینسانین دَیری ده !
صیفر
بئش
کرخانا دووارلاری
بئینیمده دانس ائدیردیلر
جیبیمده کی سیجیللیمی(کیملیگیمی) چوخدان ییرتمیشدیم. . . .
***
اوزاقدان یاخینلاشیر
عزراعیل می یوخسا؟
سورغوم بیتمه دن پارک ایشچی سینی تانیدیم
اینسان اولاراق بیرگون گئچه جک گونوم . . .
رضا زارع
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
پای
بو ایل گلـیشینه چـوخ اینانمـیشام
گؤزومـده یاشیـدا سنین سانمـیشام
گونوزلر آلـیشیب،گئـجه یانمـیشام
سنه کؤزلریـمی پای ساخـلامـیشام.
اؤزلملر قوینوندا داریخما ، سئوین
اوز- اوزه گلنده نه دانیش ، نه دین
کؤنول بوخجاسیندا هامیدان گیزلین
اورک سؤزلریمی پای ساخلامیشام.
آند اولسون اوزونده ائو ییخان خالا
قویمامیشام سنسیز گلسین زاوالا
دریب اللریمله بوکوب دسمالا
سنه گؤزلریمی پای ساخلامیشام.
محرم خوشنام
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
بیر قیسسا...
سنی
منه گوتورمه ین قاطار
قاطار دئییل
کند ایت لرینین یوخوسونو پوزان
گولونج بیر قیرخ آیاق دیر ساده جه
آیدین آراز
