22- قطران تبریزی
آذربایجانین کلاسیک اولدوزلاری
قطران تبریزی
آذربایجانین بوتون شرقده شؤهرت قازانان شاعیرلریندن بیری, سارای ادبییاتینین ایلک گؤرکملی نوماینده سی قطران تبریزیدیر. قطران تبریزی ۱۰۱۲-جی ایلده تبریز یاخینلیغینداکی شادی-آباد کندینده آنادان اولموشدور. شاعیرین تام آدی ابو منصور قطران جیلی آذربایجانیدیر. ایلک تحصیلینی شادی-آباددا آلمیش, سونرا تبریزده اوخوموشدور.
او زامان آذربایجاندا بیر نئچه فئودال دؤولت قورومو وارایدی. بونلاردان بیری ده پایتاختی گنجهده اولان شددادیلر دؤولتی ایدی. عرب خیلافتینین چیچکلندییی دؤورلرده گنجه موسلمان عالمینین شیمالیندا ایری مدنییت مرکزینه چئوریلیر. بورادا ئونیوئرسیتئتلر, مکتبلر, فردی و اجتماعی کیتابخانالار, رسدخانا و طیبب مرکزلری فعالیت گؤستریر. شرقین بیر چوخ اولکهلریندن عالیملر, شاعیرلر, مئمارلار, صعنتکارلار گنجیه آخیشیر. قطران دا تحصیلینی باشا ووردوقدان سونرا بورایا گلیر. او, تئزلیکله گنجهده شددادیلرین سارایینا دعوت اولونور و آز بیر واختدا بؤیوک نفوذ قازانیر. همین دؤورده اولکهنین باشیندا ابدولحهسن لشکری دوروردو و طبیعی کی, قطران دا بیر چوخ شعرلرینی اونا و اونونلا علاقه دار باش وئرمیش حادثهلره حصر ائدیر. بو شعرلردن چیخیش ائدرک, قطرانین گنجهده یاشادیغی دؤورو آیدینلاتماق مومکوندور. شعرلریندن بیرینده قطران رووادیلر دؤولتینین باشچیسی ابو مانسور وحسودانین ابدولحهسن لشکرینین قوناغی کیمی گنجیه گلیشیندن دانیشیر. قطران یارادیجیلیغینی آراشدیران عالیملرین فیکرینجه, بو گؤروش ۱۰۳۵-۱۰۴۰-جی ایللر آراسیندا باش وئره بیلردی. ۱۰۴۲-جی ایلده ایسه شاعر آرتیق تبریزده شهرین یاریسینی یئرله بیر ائتمیش دحشتلی زلزلهنین شاهیدی اولموشدو. دئمهلی, قطران تبریزه بو طبیعی فلاکتدن اول قاییتمیشدی. لاکین بیر چوخ تدقیقاتچیلار قطرانین گنجیه زلزلهدن سونرا گلدییینی ادعا ائدیرلر. گؤرونور, شاعیرین یئنیدن گنجیه دؤنوشونو ده استثنا ائتمک اولماز. ۱۰۴۶-جی ایلده قطران تبریزده بؤیوک ایران شاعیری و فیلوسوفو ناصر خوسرولا گؤروشور. ناصر خوسروو اوزونون مشهور "سفرنامه" اثرینده قطران آدلی گؤزل بیر شاعیرله گؤروشدویونو قئید ائدیر.
قطران بیر مدت ناخچیواندا, یئرلی حاکملرین سارایلاریندا یاشادیقدان سونرا وطنی تبریزه دؤنور. قطران تبریزی هله ساغلیغیندا ایکن ایستئدادلی شاعر, مودریک فیلوسوف و عالیم کیمی بیر چوخ اولکهلرده شؤهرت قازانیر. اوزونون یازدیغینا گؤره, اونو خوراساندا و عراقدا یاخشی تانیییر و سئویردیلر.
قطران "تؤوسنامه", "قوشنامه", "وامیق و ازرا" آدلی اثرلرین, هابئله اساسن قسیدهلردن عبارت ایری هجملی دیوانین مؤلفیدیر.
ایی عصرده یاشامیش اورتا آسییا شاعری رشید وتوات یازیر کی, او عومرو بویو بیرجه حقیقی شاعیر تانیمیشدیر-حکیم (مودریک) قطران تبریزینی قطران پوئزییا ایله گنج یاشلاریندان مشغول اولماغا باشلامیش و بو ساحه ده بؤیوک یارادیجیلیق اوغورلاری قازانمیشدی. شعر یارادیجیلیغیندا اساس یئری دؤورون موختلیف حؤکمدارلارینی تعریف ائدن قصیدهلر توتور. بو اثرلر معاصیر اوخوجو و تدقیقاتچیلار اوچون قصیدهلرده اولونان قهرمانلارین سارایلاریندا باش وئرن تاریخی حادثهلری اویرنمک و آنلاماق باخیمیندان چوخ قییمتلیدیر. مثال اوچون, قطران تبریزینین شعرلرینده اوغوزلارین آذربایجانا بیر نئچه یوروشو اوز عکسینی تاپمیشدیر کی, همین معلوماتلار ایندی بیزیم اوچون بؤیوک اهمییت داشیییر. اونون تبریز زلزله سینه حصر اولونموش شعری قطرانا شؤهرت گتیرمیشدیر.
اورتا عصر منبع لرینه اساسلانان آذربایجان تدقیقاتچیلاری قئید ائدیرلر کی, قطران تبریزی فارس لئکسیکوقرافییاسی تاریخینده فارس دیلینین ایلک ایضاهلی لوغتینین یارادیجیسی اولموشدور. بو بارده "لوغتی-فورس" ("فارس لوغتی") مؤلفی, شاعیر و ترتیبچی اسدی توسی, "سیحاحول-فورس" مؤلفی محمّد ابن هیندوشاه ناخچیوانی و باشقالاری یازمیشلار.
مشهور ایران شاعیری ناصر خوسروو الوی آدینی چکدیییمیز "سفرنامه"سینده قطرانین لوغت اوزرینده ایش پروسئسینی بئله تصویر ائدیر: "تبریزده من قطران آدلی بیر شاعیرله گؤروشدوم. آوازلا یاخشی شعر اوخویور, او, دقیقی و منجیقین دیوانلارینی منه گتیریب, آوازلا اوخودو و آنلاشیلمایان سؤزلری ایضاح ائتمه ییمی خو اهیش ائلدی. سونرا منیم ایضاحاتلاریمی قئیده آلیب, اوز شعرلرینی اوخودو." اکثر عالیملر ناصر خوسرونون بو فیکیرلرینی اونونلا ایضاح ائدیرلر کی, فارس (دری) دیلی قطرانین آنا دیلی دئییلدی و او, فارسجا یازان ایلک آذربایجان شاعیری اولوب.
اورتا عصر مؤلفلرینین اکثر قیسمی بو لوغتی یارادیجیسینین آدی ایله ساده جه "لوغتی-قطران", یاخود "فرهنگی-قطران" (هر ایکی ایفاده "قطرانین لوغتی" آنلامینا گلیر) کیمی قئیده آلیر. سونرالار ایسه بو لوغت "تفاسیر فی لوغاتول-فورس" ("فارس دیلی سؤزلرینین ایضاح لاری"), یاخود دا قیسا شکیلده "تفاسیر" ("ایزاحلار") آدلاندیریلیر.
قطران تبریزی آذربایجان و ایران خالقلارینین پوئزییا و لئکسیکوقرافییا تاریخینده درین ایزلر بوراخمیشدیر.
قطران ۱۰۸۸-جی ایلده تبریزده دونیاسینی دییشمیش و سورخاب محله سیندکی مشهور شاعیرلر قبریستانلیغیندا دفن اولونموشدور
قایناق: http://turksher.mihanblog.com/post/category/23
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
هامینیزین دردینی چکیرم
شهرین حاکیمی ،موللا نصرالدینه اؤزونون ان قورخولو دوشمنی کیمی باخارمیش. بوتون فیکری-ذکری بو ایمیش کی، بیر فورصت تاپیب موللایا پیسلیک ائلهسین.آمما هر نه حیله قورارمیشسا ، موللا ایشین ایچیندن ائله مهارتله چیخارمیش کی، حاکیم اؤزو آخماق وضعیتده قالارمیش.
گونلرین بیرینده موللانین ائششیی اؤلور. حادثه موللایا او قدر تأثیر ائلهییر کی، کیشی عمللی-باشلی یاسا باتیر. نه دینیر، نه دانیشیر، ائله درد چکیر. شهرین حاکیمی مسئلهدن خبردار اولور. هئچ اولمازسا موللایا ساتاشماق اوچون یاخشیجا فورصت دوشدویونه سئوینیر. آدام گؤندریب موللانی حضورونا چاغیرتدیریر.سلامدان سونرا یالاندان قاش-قاباغینی ساللاییب دئییر:
- بو نه بدباختلیقدیر سنه اوز وئریب، آی موللا!؟ دئییرلر جانیندان آرتیق ایستهدیگین، اؤزونه لاییق بیر ائششهیین وار ایمیش، اؤلوب... بس بیزیم کیمی دوستلارا نییه خبر وئرمهمیسن؟
موللا باشا دوشور کی، حاکیم اونو تحقیر ائلهمک مقصدیله چاغیریب. هئچ اؤزونو پوزماییب دئییر:
- سیز حاقلیسینیز، حاکیم آغا! من دوغرودان دا او ائششیی چوخ ایستهییردیم.
او، منه هم ائششک ایدی، هم آت، هم ده سیزدن یاخشی اولماسین، گؤزل بیر دوست ایدی. یازیق ائله بیردن-بیره آزارلادی، عومرونو باغیشلادی سیزه...
حاکیم گورور کی، موللا یئنه ده اونو اوستلهدی. یانینا چاغیرماغینا دا پئشمان اولور. بیر تهر باشدان ائلهمک اوچون دئییر:
- چوخ دا فیکیر ائلهمه! دونیانین وفاسی بودور. هامیمیز او یولون یولچوسویوق دا... نه ائتمک اولار کی؟
موللا دئییر: اشی، سیز ساغ اولون! تانری اونون عومروندن کسسین، جالاسین سیزین کیمی دوستلارین عومرونه. او نئجه دئییرلر، تورپاغی سانی یاشایاسان. آنجاق من ده ائله تک بیرجه ائششهیین دردینی چکمیرم کی؟.. بیلیرم کی، سیز هامینیز او یولون یولچولاریسینیز، اودور کی، ائله هامینیزین دردینی بیردن چکیرم.
قایناق: http://turksher.mihanblog.com/
یازار : نژاد محمد
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
گوزلریمین باغریندا
آنجاق منیم پاییم بو گونلردن
بو ایشیق لیق لاردان
بیرجه بیر اوچوق دووارین کولگه سیدیر
کی آسلانمیشام
یورقون یورقون
نفسلریمین کوینگین
اوتانجاقلیق کیرپیکلرینه کی
گیزله دیر بیر یوخو سایاقی
یاش گوزلریمین باغریندا
رضا محمد زاده
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
قیسسا ناغیللار
گؤیه رچین
گئجه چاغی ائویمده یاخجی یاتابیلمه میشدیم. شهرین آرخلاری نین قوخوسو ، توز تورپاقلی یووانین داراشلیغی قانادلاریمی اون قات ائدیب، ازیب بوزوشدورموشدور. هله گونشین چیخماسینا قالیردی. آنجاق سحَرین شیرین یوخوسوندان بیر آزدا گؤزومو قیزدیرماق ایسته ییردیم کی آداملارین های کویو و دال با دال ماشینلارین خاریلتیسی منی یوخودان هاراسان ائدیب اویاتدی. داها ائشیگه چیخماق اوچون اینجاریم یوخ ایدی. اؤز یئریمده ویرنیخیردیم ، ائشیگینده های کویو اؤیدن اوجالیردی. داریخمادان دؤزه بیلمه ییب باشیمی اوزالدیب داراشلیق یووادان ائشیگه باخدیم.
اولدوغوم دؤرد دؤره لی اوچموش جیریق دووارین آلتیندا بیر نئچه آدام دورموشدو. اونلارین بیری الینده کی قارا کیفیندن بیر لوله نمیش کاغاذ چیخاردیب آچیب دئدی: « ایشلر چوخ دالیدیر! بو دام دووارلار گرک ایندی یه دک اوچایدی. بیر آز ال دَبَردین...»
... درین فیکیره دولموشدوم کی نییه شهرین آداملاری ده ده بابالاریندان قالان یئرلردن دویوبدورلار؟! ....
آنجاق گونش تئللری نین هامیسین یئره ساچمیشدیر. هر یاندان روحسوز ماشینلار زیل سسلری ایله ، قیشقیرا قیشقیرا اوچوردوردولار. دورماغا زامان یوخ ایدی!
گؤیه قالخدیم ،آمما گؤیده ده قالمیشدیم کی هایانا اوچوم؟! هایاندان بیر شئی بو آج قارنیما تاپیب دویوروم؟! نییه کی ایکی – اوچ جومعه آخشامیدیر کی مچیدین دوره سی اوچاندان بری داها قوجا کیشی ایله نوه سیندن خبر یوخدور!
بیر یئره گومانیم گلمه ییردی کی اورادان دَن دوش تاپام. شهرین هر یئرین، میداندان دوتدو ها بئله پارک لارا دک بیربیرینه ووروب قاباقکی گونلر کیمی خوره ک دالیسیجا گزدیم، آنجاق بیر شئی تاپانمادیم. گولوستان باغینا ساری اوز قویدوم. دئدیم بلکه ده اوشاقلارین الیندن یئره دوشن پوفک نمکی دانالاری یا گونه باخان توخوملاریندان پای یئتیشه ر ! آنجاق اوراداندا سویو سوزولموش قاییتدیم، نییه کی گوردوم دوله الیندن ماجال یوخدور ائله بیل آغاجلارین اوستوندن قارا بولود یئره یئنمیشدیر!...
- باغیشلا! هامی سین من دانیشدیم. بویور گؤرک سن نه ائدیرسن؟!
- نه دئییم؟! سن اوزون کی یاخشی بو زمانه نی تانیرسان! نئچه ایللر بوندان قاباق ده ده بابالاریم گؤی مچیدده اولاردیلار. زمانه کئچدیکجه آداملاردا دَییشلدیلر . مچید بالابالا یاددان چیخیر! هره بیر یانا داغینیق دوشوبدور! هئچ یادیمدان چیخماز کی آتا آنام آجلیقدان قورتولماق اوچون بیر قوشبازین قوشلارینا قوشولوب اونون دامینا یئندیلر . سونرادا قیش زامانی دَنین آزالدیغینا گؤره قوشچو اونلارین باشین کسدی!...
ایندی نئچه ایلدیر منده او قوشچونون قوشلاری ایلن بیر قفس ده یاشاییرام. او هردن بیزی قفسدن ائشیگه چیخاردیب اوچوردور. آمما منیم هر قیش فصلی گلدیکجه اورگیم اوزولور. دئییرم اولمایا بیزیمده باشیمیزی کسه جکدیر؟! یئنه یاز قورتولدو بالا بالا قیشا ساری گئدیریک، قورخو جانیما اوتوروبدور....
- بالا زمانه نین اوزو قارا اولسون . بیر گون واریدیر بو شهرده دسته دسته گؤیه رچینلرایله بیرگه صاحب الامر مچیدیندن و ها بئله گؤی مچیددن و ارک دن قالخیب ، گؤیده بیر بیریمیزه قاووشوب گزه ردیک و هردنده گئدیب ائل گؤلونده گؤلون دوره سین آلاردیق! آنجاق اوراداندا گوله گوله قالخیب گولوستان باغینا گلیب آغاجلارین اوسته یورقونلوغوموزو چیخارداردیق و سونرا اذان چاغیندا هرکس اؤز یئرینه قاییداردی. آنجاق اذان چاغلاری مچیدین یانلاریندا اوچماغا باشلاییب ، خوره ک یئدیکجه ، احسان گتیریب دَه ن سپه نلرین حاققیندا دوعا ائدردیک.
تانری گلن گونلریمیزی خئیر ائتسین.
صاباح جومعه گونودور. بایرامدیر.
شاید قوجا کیشی نوه سی ایله بیرلیکده یئنه مچیده گلدی ، یوخسا ...
خلیل پاکدل خوجزلی
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
« محبّت » منظومه سیندن اوچ قورتوم سئوگی:
آذربــایـجــــان گـولوم! دالغـالان آیــلا
تــانری یــــا بـاغلانیب نـورونــو پـایلا
عشقلــه قـول بویون حاققی هارایلا
دوغـرولوق عـــالمی اینانسین بیزی
گؤزللیک آختــاران دولانسین بیـــزی
***
اؤلمز او عاشیــق کی گزیر ائل ایله
دولور دنیـــز تـکی نـورلــو سئـل ایله
سَحـر داراقـــلارکن ایشیــق اَل ایله
گونش بـویلایــاندا قیــــزیل تئـللرین
وفــا گــؤزون آچیـــب بسله ائــللرین
***
قانمایــان هر گؤزون پایی دوماندیـــر
آنلایــان اینسانـا تـــانـری آمـــانـدیـر
سایمارام بـو قـوجا یا کی جاواندیر
بیـــــر یئتـن قـدمــه یـوز قدمیم وار
سؤزوم حقدیر اینان، دوز قدمیم وار
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
سئوگی بایاتیلاری
بولبوللر اوچدو باغا،
قوندو بوداق بوداغا.
دونیادا بیر جانیم وار،
اولسون یارا صاداغا.
تبریز اوستو ماراغا،
زولفون گلمز داراغا.
آختاریرام یاریمی،
دوشوب سوراق-سوراغا.
گل منی بنده آتما،
خویدان مرنده آتما.
هامی اوز دؤندریبدیر،
رحم ائله سنده آتما.
سو گلدی دولدو بنده،
آخدی تؤکولدو کنده.
اورگیمه اود دوشدو،
یار بوینونو بوکنده.
عزیزیم گول اوزونه،
شئه دوشوب گول اوزونه.
اوتورایدیم دیز-دیزه،
باخایدیم گول اوزونه.
من عاشیقم اوزونه،
حئیرانام قاش گؤزونه.
سن مندن اَل اوزمزدین،
باخدین اؤزگه سؤزونه
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
منی سیندیردی زامان
(زلال)
دئــدیلر یـازدیــر اویان گَل
داها سن سئوگیـلر عشقینـده دولان گَـل
اویانیب چوخدا سئوینجک یـاشیل احساسلا بویـانـدیـم
منی سیندیردی زامان ، سؤیله دی : یان گل
اینامین هر نه دی دان گل
دادا بیلوردی
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
قالاجاق
زمانه دَه عشق اهلینه وفا قالاجاق
وفاسیز عاشیقه هر لحظه مین جفا قالاجاق
یارانمیشین سوْنو هئچدیر بو فانی دونیادا
بشر بوتون گئده جک، یئر، ده نیز، سما قالاجاق
هانی حکیم ـ محبّت منه علاج ائله سین،
اگر اوْ باخماسا بو دَرده، بی شفا قالاجاق
مذمت ائتمه بو فرصت منه غنیمت دیر
نه من،نه ساقی، نه دلبر، نه ده صفا قالاجاق
آچاندا قبریمی بو جسمد ن نشانه فقط
وجودو خاکه دؤنن بیر قورو قافا قالاجاق
نه دیر بو آلچاق ـ اوجا خالقین خزینه لری
نه واختاجان بونون اسراری اِختفا قالاجاق
یقین کی، قالمایاجاق ظولمده ن جهاندا اَثر
بو وارلیغی یاشادان حکمت وْ دوعا قالاجاق
تمام عوض اولونار اَرضیده بو قانون لار
هر ایش مروّت ایله عدل و انصافا قالاجاق
قرینه لر کئچه جک مُلک بهشت اوْلاجاق
یئر اوزره اینسانا بنزر ملک لقا اولاجاق
ای، اژدراوْغلو، سلیمانه سویله تک دییلم
بو اولکه ده اوْنا مین لر بی ریا قالاجاق
محمد بی ریا
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
سیرغالاریم
سوکوت بیر بومبا
گؤبوت اللرینده
بورما بوغلاریندان قالخان دومانلاردا ...
بولودلار باغیراجاق
شیمشک چاخاجاق
اللرینی سیخی توت
تیک...تیک...تی...
سیرغالاریم
ثانیه لره آسلانیب !
رقیه کبیری
